Rik van den Bos: ‘Tijdens het schrijven kwam er een soort missiedrang in me op’

Anderhalf jaar geleden werd de jonge toneelschrijver Rik van den Bos (1982) door Theater Na de Dam benaderd met het verzoek een toneeltekst over de Tweede Wereldoorlog te schrijven. De organisatie wil hiermee een nieuwe traditie in gang zetten waarbij elk jaar een andere schrijver een nieuwe tekst over de oorlog schrijft als onderdeel van de jaarlijkse programmering op de avond van 4 mei.

Tegelijk met andere stadsgezelschappen in het land, lezen acteurs van Toneelgroep Amsterdam maandagavond in de Stadsschouwburg eenmalig de toneeltekst In Vrede. Van den Bos: “Ik hoop dat het stuk laat zien dat de oorlog nog steeds een actueel thema is.”

“Ik ben nu een aantal jaren als schrijver aan het werk, en ik heb steeds meer de behoefte om grotere thema’s te behandelen – die verder van mijn persoonlijke leven af liggen.” Met het initiatief probeert Theater Na de Dam juist voor jonge mensen invulling en betekenis te geven aan het herdenken. “Tijdens het schrijven kwam ik erachter dat de oorlog op heel veel plekken om mij heen, en in mijn eigen familie, aanwijsbaar en actueel is. Daardoor kwam er ook een soort missiedrang in me op.”

In het stuk zitten drie verhaallijnen verweven. Het op waargebeurde feiten gebaseerd verhaal van Josua Ossendrijver – een man die zestig jaar na de oorlog ontdekt dat zijn ouders niet zijn biologische ouders zijn, maar zijn onderduikouders. In het stuk zijn z´n echte ouders in de oorlog verraden door de buren.

De tweede lijn is die van de dochter van die buren. Als jong meisje heeft ze alles gezien – en nu straft ze zichzelf nog dagelijks voor het verraad van haar ouders. “Ze leeft haar hele leven in een schuld die niet van haar is. Zo isoleert ze zichzelf uit de maatschappij en leeft daar met hetgeen wat is gebeurd en de schande die daaraan vastkleeft. Het is de vraag in hoeverre dat terecht is.”

Ten slotte is er het verhaal van de jongen die nooit is opgevoed met de oorlog. “Hij is opgevoed alsof de wereld in de jaren zeventig is begonnen – het is voor hem absoluut geen thema.” Tot hij op een dag erachter komt dat er in het huis waar hij nu woont, mensen zijn gearresteerd, gedeporteerd en vermoord. “Ineens wordt hij geconfronteerd met de oorlog, maar daar is hij zo slecht op voorbereid dat hij zich er niet goed naar kan verhouden. Hij is een beetje emotioneel gehandicapt op dat gebied.”

Of het schrijven van deze tekst voor hem een andere invulling aan het herdenken heeft gegeven? “In mijn opvoeding was de oorlog eigenlijk ook geen thema.” Hij vertelt hoe de oorlog voor zijn opa, die daar eerder nooit over sprak, vlak voor zijn dood heel belangrijk werd. “Ineens zie je heel concreet dat de oorlog nog heel vlakbij is – en indirect ook heeft doorgewerkt op mij. De meeste mensen, ook mijn opa, hielden zich rustig en probeerden gewoon elke dag zelf het eten op het bord te krijgen. Je ziet dat er ook bij die groep mensen – de mensen die wegkeken – een heel spoor van littekens door de familielijn loopt.”

“Veel verhalen over de oorlog hebben de structuur van een heldenverhaal. Ze gaan over de mensen in het verzet, de slachtoffers van de oorlog of juist de mensen die fout waren. Maar over de grootste groep spreken we niet zo veel: de mensen die, hoe begrijpelijk misschien ook, niets deden en daardoor wel veel mogelijk hebben gemaakt.”

Wat is de meerwaarde van een stuk over de oorlog van zijn hand? “Mijn specialiteit als schrijver is om binnen een structuur menselijke emoties te laten zien, daar inzicht in te geven of daar juist vragen bij op te roepen. De vondst om een vredesmythe te schrijven in plaats van een oorlogsmythe was een grote sleutel bij het schrijven. Ik wilde een hedendaags stuk schrijven, gesitueerd in het nu, zich uitsprekend over het nu.”

Terug naar zijn missiedrang. “Het belangrijkste is dat ik hoop dat het stuk een gedachte in gang zet die langer duurt dan de twee minuten stilte die je daarvoor hebt gehouden. De enige manier waarop dat kan is door te laten zien dat de oorlog ook nu nog een thema is – en mensen misschien zelf in hun eigen leven ook starten met spoorzoeken.”

Op 4 mei om 21:00 lezen Toneelgroep Amsterdam-acteurs Bart Slegers, Celia Nufaar, Frieda Pittoors, Robert de Hoog, Chris Nietvelt en Jip van den Dool In Vrede in de Stadsschouwburg Amsterdam in het kader van Theater Na de Dam.