Smekelingen – Olivier Diepenhorst / Toneelschuur Producties

Foto: Sanne Peper

Foto: Sanne Peper

Wordt het buigen of barsten?
Gezien: 31 oktober 2015, Toneelschuur Haarlem
★★★★☆

 

Smekelingen; dat zijn de moeders die Theseus, leider van Athene, smeken de lijken van hun zonen te begraven. Ze forceren hem daarmee in de strijd tussen Thebe en Argos, een strijd die niet de zijne is – met alle gevolgen van dien.

Euripides schreef hiermee voor zijn doen een bijzonder politiek georiënteerd stuk, waarin neutraliteit en afzijdigheid ten opzichte van buitenlandse problematiek in het geding komt. Tot hoe ver rijkt ieders morele plicht en verantwoordelijkheid tot humanitaire hulp? De thematieken van dit stuk, dat ruim tweeduizend jaar geleden geschreven is, zijn uiterst actueel – en ook onze leiders, van Tweede Kamerleden tot burgemeesters, zullen zich in de dilemma’s van Theseus herkennen.

Soms zie je in een toneelstuk heel erg de regisseur aan het werk. Zo niet bij Olivier Diepenhorst. Zijn regie is subtiel, onopvallend bijna, hij lijkt te verdwijnen tussen de taal en de personages. Eerder regisseerde hij bij Toneelschuur teksten van Harold Pinter en Lars Norén. Deze bewerking van Herman Altena blijft dicht bij de Griekse dichtvorm waarin het is opgeleverd.

Tegen een bloedrode achterwand plaatste scenograaf Marc Warning een koffieautomaat, met daarop balancerend een lange plank. Een sterk beeld dat deze voorstelling precies vangt: hedendaags en universeel, alledaags en veelomvattend. De plank, die bijna de hele breedte van de speelvloer beslaat, ondergaat dezelfde spanningsboog als Theseus, als de smekende vrouwen, als onze huidige politieke leiders en alle volken in kwestie, van toen en nu: wordt het buigen of barsten?

De voorstelling telt oorspronkelijk zesentwintig personages, maar wordt hier met vijf acteurs gespeeld. Dat levert mooie vondsten op: bijvoorbeeld het koor van smekende moeders dat Jade Olieberg in haar eentje verbeeldt. Maar het pallet aan dubbelrollende acteurs maken de relatief statige teksten waar deze voorstelling uit bestaat bij vlagen ook diffuus en moeilijk te duiden. De heldere scene waarin Theseus (Justus van Dillen) met Adrastos (Martijn Nieuwerf) in discussie gaat over democratie, is één van de sterkste momenten. Schakelend tussen het koffieautomaat, de microfoon en de tegenstander wordt hier een debat over vrijheid gevoerd, dat binnen de kaders van dit Griekse drama blijft maar tegelijkertijd kraakhelder refereert aan oeverloos voortdurende praatprogramma´s op tv. ‘Hoe kan een volk, dat geen richting kan geven aan woorden, een stad leiden?’ Doorspekt van alom vertegenwoordigde beleefddoenerij worden hier glimlachend twee tegenovergestelde meningen uiteengezet. ‘Er is geen grotere vijand voor een stad dan een alleenheerser.’ Taal, regie, richting, toneelbeeld haken hier helemaal op elkaar in.

Zo ook de scene waarin een vader rouwt om haar overleden dochter (die zich even daarvoor in een prachtig theatraal beeld in haar bruidsjurk van het koffieautomaat wierp). Diepenhorst kan binnen de kaders van het breed maatschappelijk engagement een groot uitgemeten, persoonlijke emotionaliteit sorteren.