Eirik Stubø: ‘De manier waarop Lars Norén schrijft is niet constructief’

STOCKHOLM – De Zweedse toneelschrijver Lars Norén werd bekend met zijn indringende familiedrama’s. Beklemmende portretten die hem in eigen land niet altijd even geliefd maakten. Morgen organiseert de stadsschouwburg een verdiepingsprogramma rondom deze toneelschrijver.

Dat gebeurt in de aanloop naar de voorstelling En geef ons de schaduwen, die een week later in de schouwburg staat, gespeeld door het prestigieuze Dramaten. Dat is al uniek op zich; het Zweedse gezelschap speelt nauwelijks buiten eigen land.

Norén is een groot bewonderaar van de Amerikaanse toneelschrijver Eugene O’Neill. “Norén was zeventien toen hij Lange dagreis naar de nacht van O’Neill zag, en hij zag zijn eigen leven op het podium gerepresenteerd,” vertelt regisseur Eirik Stubø vanuit zijn kantoor in hartje Stockholm.

In zijn autobiografische Lange dagreis naar de nacht rekent O’Neill ongenadig af de moeizame gezinssituatie waar hij als zoon van een beroemde vader mee kampte. Vijftig jaar later schreef Norén op zijn beurt over het gezin waar O’Neill zelf de beroemde vader van werd: En geef ons de schaduwen gaat over zijn zestigste verjaardag.

Norén groeide op in een hotel met zijn moeder, zijn vader en zijn oudere broer. Het was een gezin met problemen: zijn vader was alcoholist en zijn moeder suïcidaal. Zelf zat hij nog een tijdje in een inrichting. “Hij vond in Lange dagreis een spiegel, hij identificeerde zich met de personages, en met O’Neills alter-ego Edmund in het bijzonder.”

De belangrijkste stukken in Noréns vroege werk, zijn net als Lange dagreis sterk autobiografisch. Veel stukken spelen zich daadwerkelijk af in een hotel, en handelen over ontwrichte gezinnen. “Norén heeft veel van zijn succes als schrijver en zijn visie op theater aan O’Neill te danken. Met En geef ons de schaduwen bewijst hij zowel eer aan O’Neill, als dat hij met hem afrekent. Het is tegelijk een soort vadermoord.”

Norén is iemand die niet graag praat over zijn werk, weet Stubø. “Het is bijna pijnlijk voor hem om als je hem herinnert aan wat hij heeft achtergelaten. De keren dat ik hem vroeg waarom hij iets op een bepaalde manier geschreven had, antwoordde hij steevast dat hij zich dat niet meer herinnerde. Ik dacht eerst nog dat hij een grapje maakte.”

“De manier waarop hij schrijft is niet constructief. Hij schrijft op bepaalde manier van zich af. Als hij een stuk voltooid heeft, kijkt hij ook niet meer terug.”

Van de zes uur dat En geef ons de schaduwen eigenlijk duurde, herschreef Stubø het tot een krappe drieënhalf uur. “Er is flink geknipt, en volop geschoven in de volgorde van de scènes. Maar ik denk niet dat Norén dat in de gaten zou hebben.”

Vanaf de jaren tachtig is een duidelijke kentering in Noréns werk waarneembaar. “Zijn werk werd minder naturalistisch en minder realistisch.” Hij keerde zich af van de familiedrama’s en richtte zich vooral op de randfiguren, de underdogs, de gekken. “Maar ondanks dat blijft zijn werk in de kern hetzelfde. Hij schrijft over totaal andere dingen, maar eigenlijk zit hij nog steeds in dat hotel vast, en behandelt hij dezelfde thema’s en gevoelens.”

De grootste kracht in Noréns werk zit volgens Stubø in de taal. “Die is persoonlijk en herkenbaar tegelijkertijd. Aan de oppervlakte lijkt het helemaal niet gestileerd, maar niettemin is het vol passie. Zijn taal heeft een bepaald sentiment, op een positieve manier.”

En geef ons de schaduwen beleefde zijn wereldpremière in 1994. Het stuk gaat over de prijs van succes. Hoe is het om heel erg succesvol te zijn en een moment later totaal te zijn vergeten? “In het stuk wordt duidelijk hoe incapabel O’Neill blijkt te zijn om te ontsnappen aan waar hij in Lange dagreis zo tegen rebelleert. Hij werd zelf nog een ergere vader die zijn eigen vader, maar heeft zich nooit gerealiseerd dat zijn eigen gezin een nog grotere tragedie werd.”

Niet alleen O’Neill zelf betaalt de tol van de roem, maar ook zijn twee zonen, die kort nadat En geef ons de schaduwen zich afspeelde, zelfmoord pleegden. “Op een bepaalde manier zijn ze nooit in staat geweest om zich volledig te ontplooien, konden ze nooit ontsnappen aan de gigantische schaduw van hun vader.”

En geef ons de schaduwen staat 24 en 25 januari in de schouwburg. Tijdens Focus Lars Norén wordt met diverse gastsprekers dieper ingegaan op de schrijver Lars Norén.