Czeslaw de Wijs, Margijn Bosch en Jorn Heijdenrijk: ‘De grootste uitdaging is: krijg je dit op toneel?’

Toneelcollectieven ’t Barre Land en Maatschappij Discordia slaan de handen ineen en brengen het meest omvangrijke werk van Multatuli op toneel. Op die manier doen ze een diepgravend onderzoek naar wie Multatuli eigenlijk was. Geen zoektocht naar de waarheid, maar naar oprechtheid.  

Ideën (Multatuli schreef consequent Ideën in plaats van Ideeën) wordt na Max Havelaar gezien als het belangrijkste werk van Multatuli. Het bestaat uit een verzameling teksten die tussen 1862 en 1877 in zeven bundels verscheen. Die bundels bevatten allerlei soorten teksten: betogen, brieven, korte tot zeer korte ingevingen, en zelfs een toneelstuk en de roman De geschiedenis van Woutertje Pieterse. Later is hij ook begonnen met zijn eigen teksten te redigeren, waardoor veel ideën ook weer voorzien zijn van voetnoten.

De bedoeling van zijn Ideën is, zo legt hij uit in een van de voetnoten, te verzekeren dat hij schrijft naar de indruk van het ogenblik, zonder zich te bekommeren om verband, homogeniteit om conclusie. Want wie steeds naar zijn beste weten zegt wat hij voor waarheid acht, kan nooit met zichzelf in tegenspraak komen.

Hij verkocht ze voor vijftien cent per vier blaadjes. Czeslaw de Wijs, Margijn Bosch (’t Barre Land) en Jorn Heijdenrijk (Maatschappij Discordia) doen onderzoek naar de bekende Amsterdamse schrijver en zijn tijdgeest. Ze beperken zich vooralsnog tot de eerste bundel. Bosch: ‘Maar het schijnt de bedoeling te zijn dat we ze allemaal gaan doen.’

De bundel wordt opengeslagen.

Idee 290: Aan het volk van Nederland. Ik heb me verkiesbaar gesteld tot lid der Tweede Kamer van de Staten Generaal. De Wijs lacht: ‘En vervolgens houdt hij een hele rede waarom hij zich verkiesbaar stelt en dat hij geen programma heeft.’

Ideën is eigenlijk een reactie op het verschijnen van Max Havelaar. Heijdenrijk: ‘Multatuli vond dat er te weinig op dat boek werd gereageerd. Men zag het als een kunstwerk of als uiterlijke vorm, maar reageerde niet op de inhoud.’ Als hij iets aan de kaak wilde stellen, moest dat dan via kunstenaarschap of via de actieve politiek?

Andere pagina.

Idee 283: …..

Idee 284: het voorgaande nummer bevat een paar honderd ideën die ik niet schreef omdat ik daar werd verhinderd door kommer.

De Wijs: ‘Hij is een enorm kwaad ventje, hij is behoorlijk verhit en schiet veel in de overdrijving. Dat is ook de jeu ervan. Hij gebruikt heel veel kracht en kwaadheid om zijn dingen te motiveren, maar ik merk dat ik het meest geraakt word door de ideën waarin hij dat loslaat. Wanneer hij zijn falen laat zien.’

‘Hij zegt dat hij alle tegenstrijdigheden tegelijkertijd laat zien, en dat is misschien wel niet de waarheid, maar het is in ieder geval oprechtheid.’

Een repetitie bijwonen van deze collectieven verschilt niet al te veel van een voorstelling. De Wijs, Bosch en Heijdenrijk zitten aan een kleine tafel in een hoek van Sternheim, de avondboekhandel die grenst aan Café de Richel en wordt gerund door hun jonge geestverwanten van toneelcollectief De Theatertroep. Kriskras werken ze zich door Multatuli’s teksten, steeds proberend te duiden wat Multatuli bedoelde en hoe dat op toneel werkt. Het gesprek is zowel repetitie- als voorstellingsvorm. Veel is een week voor de eerste voorstelling nog niet vastgelegd.

De Wijs: ‘We weten in ieder geval dat we een deel van Woutertje Pieterse willen doen, en de Ideën. Maar dan moet je een dramaturgie voor de voorstelling vinden. En omdat Multatuli zelf al zo veel dramaturgieën door elkaar heen gebruikt is dat een enorme puzzel.’

Bosch: ‘En we willen niet in een uitleg vervallen. Het moet geen lezing over Multatuli worden.’ In het zoeken naar die vorm is het constante gesprek dat ze voeren essentieel. Heijdenrijk: ‘De grootste uitdaging is: krijg je dit op toneel? Want dit is geen toneel.’

Soms kom je boeken tegen die door hun vorm of de manier waarop ze zijn geschreven, echt bevrijdend zijn, vertelt De Wijs. Heijdenrijk vult aan: ‘Je moet dit boek ook niet lezen van a tot z. Met sommige gedachtes heb je wat en met sommige niet. We gaan kijken of het lukt om onze betrokkenheid gedeeld te krijgen.’

Ideën van ’t Barre Land en Maatschapppij Discordia speelt tot en met 26 maart in Frascati en is 6 en 7 mei ook te zien in de Toneelschuur in Haarlem.