Regisseur Katie Mitchell: ‘Theater kan helpen de werkelijkheid te verwerken’

Foto: Jan Versweyveld

Foto: Jan Versweyveld

Morgen maakt de controversiële toneelregisseur Katie Mitchell met De meiden haar debuut bij Toneelgroep Amsterdam. In haar werk staat de vrouwelijke perceptie centraal: “Jarenlang was ik een geheime feminist, maar nu een uitgesprokene.”

Scènebeeld uit Cleansed, foto: Tristram Kenton (the Guardian)

Scènebeeld uit Cleansed, foto: Tristram Kenton (the Guardian)

De Britse regisseur Katie Mitchell (52) heeft nogal wat omstreden producties achter haar naam staan. Recent voorbeeld: in februari dit jaar ensceneerde ze Sarah Kane’s toneeltekst Cleansed bij het National Theatre in Londen. De verkrachtings- en folteringsscènes waren zo realistisch dat toeschouwers wegliepen of zelfs flauwvielen. Haar werk is de laatste jaren in haar thuisland overigens nauwelijks nog te zien: met name in Duitsland vinden haar onconventionele regies weerklank. Twee jaar geleden haalde de Stadsschouwburg haar bovendien al naar Nederland als ‘Brandstichter’, het tweejaarlijks festival waarin een internationaal gevierd theatermaker centraal staat.

Toen Ivo van Hove, directeur van Toneelgroep Amsterdam, haar vroeg als gastregisseur bij zijn gezelschap, was ze meteen enthousiast. Mitchell: “Ivo van Hove is een van mijn helden. Hij is een fantastische kunstenaar: zowel in ideeën, als in het uitvoeren ervan.”

Keus viel op De meiden, een tekst uit 1940 van de Franse schrijver Jean Genet. Het is een toneelstuk over twee dienstmeisjes die worden onderdrukt door een rijke mevrouw: Madame. Genet inspireerde zijn stuk op een historische gebeurtenis uit 1933: na jaren van trouwe dienst vermoordden twee zusjes hun twee mevrouwen met een hamer en een mes.

Genet is geen opmerkelijke keuze voor Mitchell: hij staat bekend als schrijver van het verzet. Hij komt op voor de verstotenen. Mitchell ensceneert de tekst nu al voor de vierde keer. “De reden waarom ik het opnieuw wilde doen, is omdat het een geweldig stuk is om het gesprek over het migrantenprobleem aan te wakkeren.”

Scènebeeld uit De meiden, foto: Jan Versweyveld

Scènebeeld uit De meiden, foto: Jan Versweyveld

In het stuk staan twee dienstmeisjes zonder rechten centraal – gespeeld door Chris Nietvelt en Marieke Heebink, in Mitchells versie van Poolse komaf – die onder slechte leefomstandigheden in een middenklas-huis werken en wonen. Mitchell hoopt dat de voorstelling een constructieve bijdrage levert aan de migrantencrisis. “Het helpt het autochtone publiek zich voor te stellen, voor een paar uurtjes, wat het is om machteloos te zijn in onze maatschappij. Hoe het is om niet alles binnen handbereik te hebben. Geen iPads, geen technologie, geen geld. Hoe het is om behandeld te worden als iemand zonder geld.”

De Madame wordt gespeeld door Thomas Cammaert. Het is belangrijk voor Mitchell dat de onderdrukker uit het stuk een man is. “Er zijn al zo weinig toneelstukken vanuit de vrouwelijke beleving. Het is zonde er eentje te verspillen aan vrouwen die andere vrouwen onderdrukken.”

“Ik speel altijd met het idee van vrouwelijke identiteit: wat is het eigenlijk om vrouw te zijn? Hoe moet je je als vrouw gedragen? De Madame komt als travestiet binnen, en wordt gaandeweg gedeconstrueerd tot een mannenlichaam en vervolgens weer opgebouwd tot vrouw. Omdat het stuk in zo’n hoge mate gaat over mensen die pretenderen iets te zijn wat ze niet zijn, vond ik dat een nieuwe laag toevoegen aan het oorspronkelijke materiaal.”

Feminisme is een belangrijk terugkerend thema in haar werk als regisseur. “Er zijn weinig vrouwen die dit werk doen. Daardoor voelt het belangrijk dat ik wat meer uitgesproken ben. Niet zo zeer over mijzelf, maar om de generatie achter mij te erkennen. Als ik uitgesproken feminist ben en uitgesproken toegewijd ben in het representeren van de vrouwelijke beleving op het toneel, dan hoop ik dat ik daarmee een jongere generatie aanmoedig om theater te maken. Jarenlang was ik een geheime feminist, maar nu een uitgesprokene.”

Minstens zo belangrijk is dat de voorstelling is ingeplugd in de huidige, politieke situatie. “De politieke situatie, in Europa en de rest van de wereld, verandert zo snel, dat je als kunstenaar altijd het gevoel hebt dat je er achteraan hobbelt. Maar ik vind het belangrijk dat het op de politiek inspeelt. Dit stuk gaat over Poolse migranten, die schoonmaken in iemands huis, terwijl Donald Trump de president van Amerika wordt. Dat is nogal een realiteit.”

“In de postmoderne wereld is emotie een doorslaggevende factor als mensen gaan stemmen. Geen feiten, maar emoties. Dat is precies waar theater altijd over handelt. En ik ben behoorlijk wantrouwend als het gaat om emoties: het lijkt me gevaarlijk. Trump gebruikt emoties om verkozen te worden. Ik ben benieuwd hoe mensen na het zien van deze voorstelling tegen al die emoties aankijken.”

Voor Mitchell stelt de voorstelling je in het beste geval in staat om een andere realiteit voor te kunnen stellen. “Hopelijk kunnen we het publiek laten voelen hoe het is om een slecht betaalde arbeider te zijn. En alleen dat al kan misschien een kleine verandering in iemands gedrag teweegbrengen. Dat ze bijvoorbeeld wat begripvoller zijn naar de mensen die voor hen werken.”

“Theater moet wel een sociale functie hebben. Alleen het entertainment en het ontsnappen uit de realiteit is niet genoeg: het kan ook helpen om de werkelijkheid te verwerken.”