De meiden · Toneelgroep Amsterdam

ta-de-meiden-jan-versweyfeld-691x463

Foto: Jan Versweyveld

Onheilspellende voorstelling over gender en macht
Gezien: 11 december 2016, Stadsschouwburg Amsterdam
★★★★☆

Nauwkeurig fotografeert ze de hele kamer. Het bed, de gordijnen, de kledingkast. Haalt vervolgens een mes tevoorschijn, legt dat in een lade. Zet een wekker. Ondertussen zit haar zus voor de spiegel, maakt zich rustig op. Ze bereiden zich voor op voor hun ‘ceremonie’. De openingsscène uit De meiden in regie van Katie Mitchell, is verstild en onheilspellend.

Het is Mitchells debuut als gastregisseur bij Toneelgroep Amsterdam. De controversiële Britse regisseur stelt in haar werk de vrouwelijke perceptie centraal. De meiden gaat over Claire en Solange, twee zussen die als dienstmeiden werken bij een rijke vrouw. De vrouw onderdrukt en vernedert ze. Maar elke avond, als ze van huis is, spelen de zussen een rollenspel: beurtelings spelen ze de mevrouw, die dan door de ander wordt vermoord. Een gegeven dat is gebaseerd op een waargebeurd feit uit de jaren dertig van de vorige eeuw: in Frankrijk vermoordden twee dienstmeisjes hun mevrouw met een hamer en een mes.

Dat dit stuk van de Franse verzetschrijver Jean Genet uit 1947 stamt, zou je na het zien van deze enscenering niet zeggen. Mitchell plaatst het helemaal in het nu, in een hedendaagse setting, met smartphones en tablets, en met Poolse migranten als onderbetaalde dienstmeisjes. Grote delen van de dialogen tussen de zussen zijn in het Pools, met Nederlandse boventiteling. De Nederlandse stukken worden Pools boventiteld.

Scenograaf Chloe Lamford ontwierp een realistische slaapkamer met make-uptafel, aangrenzende hal en inloopgarderobe, waar behalve jurken en schoenen ook een aantal pruiken staat uitgesteld. Als de mevrouw halverwege het stuk thuiskomt wordt duidelijk waarom: ze blijkt een travestiet – vilein gespeeld door Thomas Cammaert – die zich vervolgens door haar dienstmeisjes laat ontdoen van pruik, jurk, korset en opgevulde bh.

De meiden is bizarre thriller waarin de dienstmeiden een moord op hun mevrouw beramen en proberen uit te voeren. Dat doen ze om een einde te maken aan hun bezitloze bestaan, om zich los te maken uit hun uitzichtloze situatie. De zussen worden gaandeweg het stuk steeds angstiger en daardoor steeds radicaler – of andersom – en raken de regie over hun eigen rollenspel kwijt, de grip op werkelijkheid en realiteit ontsnapt ze en uiteindelijk vindt er verstikkende ontknoping plaats.

Macht en gender zijn in deze enscenering twee prominente elementen waar voortdurend mee gespeeld wordt. In hoeverre ben je de rol die je aanneemt of die je (door culturele, sociale of economische afkomst) opgedrongen krijgt? De zussen spelen hun onderdrukker, de mevrouw creëert haar eigen gender. De zussen verliezen zich in hun rollenspel, gaan daarin grenzen over die ze anders nooit overschreden hadden. Spelen ze dan nog een rol of zijn ze geworden wat ze fantaseerden dat ze waren?

Spelen in een voorstelling van Mitchell is precisiewerk: als in een choreografie bedenkt ze elke handeling en legt ze alles vast. Chris Nietvelt en Marieke Heebink beheersen dat uitstekend, ze spelen hun rol (en de rollen daarbinnen) vol emotie, strijdlust, wanhoop en overgave. De meiden is een weergaloos samenspel, in een verrassend heldere, actuele regie.