De vader – Senf theaterpartners / Kik Productions

Foto: Leo van Velzen

Foto: Leo van Velzen

Fenomenale Hans Croiset als dementerende vader
Gezien: 20 december 2016, Koninklijke Schouwburg (Den Haag)
★★★★☆

Kwetsbaar, ontwapenend, grof, ontgoocheld; Hans Croiset (81) levert een tour de force met zijn intense rol als dementerende vader. In deze tragikomische voorstelling worden het verdriet en de verwarring van dementie op een bijzondere wijze invoelbaar gemaakt.

André is een man met beginnende dementie, wiens dochter Anne (Johanna ter Steege) dagelijks voor hem zorgt. Andere hulp wijst hij consequent af. In De vader zien we niet alleen hoe André in meerdere mate last krijgt van zijn dementie, ook zien we hoe zijn dochter haast bezwijkt onder de druk die de soms ondankbare taak als mantelzorger met zich mee kan brengen.

“Vertel me, wat is er gebeurd?” Met die vraag opent de voorstelling. Zijn dochter kijkt hem vragend aan, en het publiek weet op dat moment exact even veel als André zelf. Geen idee. Een verzorgster met een gordijnroede bedreigd? Dat kan hij zich niet voorstellen. Geniaal is de volgende scène, waarin diezelfde dochter ineens door een andere actrice gespeeld wordt. De toeschouwer is al even verbaasd als André zelf als een onbekende vrouw hem ineens als vader aanspreekt.

Le Père (2012) van de Franse toneelschrijver Florian Zeller bestaat voor het grootste gedeelte uit één dag, onderverdeeld in korte tot zeer korte scènes, waardoor je de grip op de tijd helemaal kwijtraakt. Ook speelt hij met chronologie: soms pakt hij ineens een moment terug, of komen bepaalde dialogen letterlijk terug, maar in een andere context of met andere personages. Alles werkt mee aan het ontregelende effect van de alzheimer, zonder dat dit een vormelijk trucje wordt – terecht heeft regisseur Gijs de Lange de focus op het intense, emotionele spel gelegd. Bovendien schreef Zeller er regelmatig parels van zinnen in. “Het voelt alsof ik één voor één mijn blaadjes verlies”, verzucht André – om vervolgens voor de zoveelste keer zijn horloge te zoeken.

Hans Croiset speelt de vader fenomenaal. Krampachtig en tevergeefs probeert hij grip op de realiteit te krijgen, en zijn verwarring en angst te maskeren voor de buitenwereld. Krachtig en dominant slaat hij op de tafel, om later reddeloos om zich heen te kijken, op zoek naar diezelfde tafel. Het publiek krijgt meerdere, conflicterende werkelijkheden voorgeschoteld. Namen en gezichten gaan letterlijk door elkaar heen lopen. Croiset speelt intens en in het moment; zijn personage kent tenslotte niets anders.

Met een toneelcoryfee als Croiset in de titelrol, ontkom je er haast niet aan dat de rest enigszins weggespeeld wordt. Johanna ter Steege heeft mooie momenten als radeloze dochter, maar is soms ook wat te geagiteerd. De andere personages blijven wat aan de oppervlakte. En ja, dat is vanuit het personage van de dementerende vader juist een logische keuze.

De vader eindigt in de klinische kamer van een gespecialiseerde instelling. Met een haast tastbare angst van iemand die niets om zich heen meer herkent, barst André in huilen uit bij een verpleegster. Zijn ingehouden snikken gaat door merg en been. Eerder liet hij zich door zijn dochter in slaap zingen. Een breekbaar hoopje mens, een kind bijna. Het zou me verbazen als dit Croiset geen Louis d’Or-nominatie oplevert.