Adolf Hitler: Mein Kampf, band 1 & 2 – Rimini Protokoll

Foto: Candy Welz

Foto: Candy Welz

Wat zijn de gevaren van Mein Kampf?
Gezien: 7 februari 2017, Stadsschouwburg Amsterdam
★★★☆☆

Op 1 januari 2016 verviel, zeventig jaar na de dood van de schrijver, het auteursrecht op Mein Kampf. Aanleiding voor het Berlijnse theatercollectief Rimini Protokoll om er datzelfde jaar nog een voorstelling over te maken. In het kader van het festival Brandstichter – waarin de Stadsschouwburg een toonaangevend internationaal gezelschap naar Amsterdam haalt – is de voorstelling twee dagen in Nederland te zien.

Rimini Protokoll is een gezelschap dat per definitie niet werkt met echte acteurs, maar met wat zij ‘experts van het dagelijks leven’ noemen. Voor Adolf Hitler: Mein Kampf, band 1 & 2 haalde het collectief zes mensen bij elkaar, die een persoonlijke of professionele relatie met het boek hebben: twee juristen, een (Israëlische) advocaat, een blinde radiomaker, een boekrestaurateur en een rapper. Ze begeven zich voor een enorme boekenkast. Saillant detail: diezelfde boekenkast vormde het decor van de voorstelling over Karl Marx’ Het kapitaal, die dezelfde Rimini-leden, Helgard Haug en Stefan Wetzel. tien jaar eerder maakten. Het een komt voort uit het ander.

Adolf Hitler schreef zijn werk grotendeels toen hij in 1924 vastzat in Landsberg am Lech, veroordeeld vanwege zijn betrokkenheid bij de Bierkellerputsch, een mislukte staatsgreep. In het manifest, dat twintig jaar later een oplage van ruim twee miljoen exemplaren bereikte, zette hij zijn ideeën over Duitsland, ras en politiek uiteen. Na de Tweede Wereldoorlog zijn de boeken massaal gedumpt: begraven, verbrand, verstopt, zelfs door het toilet gespoeld.

Nog steeds is het een omstreden boek. Een van de spelers op de vloer, Sibylla Flügge, vertelt hoe ze, toen ze in de Intercity Direct op weg hiernaartoe zat, door de conducteur verzocht werd het boek weg te leggen: medepassagiers hadden geklaagd. Onlangs is de Amsterdamse galerijhouder Michiel van Eyck voor de rechter gedaagd omdat hij een exemplaar in zijn etalage op de Singel had tentoongesteld. Het gerechtshof pleitte hem overigens vrij. Het exemplaar in kwestie is opgekocht door Rimini Protokoll en wordt gebruikt in de voorstelling – speciaal voor deze Amsterdamse versie zitten er Amsterdam-gerelateerde feiten in de voorstelling.

In de voorstelling wordt uitgebreid ingegaan op de relatie die de zes personen op de speelvloer hebben met het boek. Met drie mensen uit de advocatuur, ligt de focus vaak op het spanningsveld tussen juridische en morele overwegingen. Mag je Mein Kampf lezen, voorlezen of verspreiden? Zijn er boeken die je moet verbieden? Wanneer is iets haatzaaierij? De voorstelling is het sterkst op de momenten waarop dergelijke vragen onomwonden worden geponeerd, en de mensen op de vloer zich moeten uitspreken. Dan ontkomt ook het publiek niet aan stellingname. Er wordt ter plekke een exemplaar gedrukt en gebonden – is dat ook opruiing? Is Mein Kampf voor huidige neonazi’s eigenlijk interessant?

Ondertussen leest de blinde Christian Sprember fragmenten uit een zeldzaam exemplaar in braille. De voorstelling schiet heen en weer tussen droge opsommingen, persoonlijke anekdotes, taaie verhandelingen en knullig-grappige onderonsjes. Er wordt uitgebreid, en met wisselende kwaliteit, ingegaan op de historische context en de persoonlijke verhouding tot de personen op de vloer tot het boek. In hoe een dergelijk werk zich in deze tijd kan manifesteren, blijft het wat aan de oppervlakte.