De drie beste toneelteksten van dit moment (volgens de Nederlandse Taalunie)

v.l.n.r. Rik van den Bos (foto: Salih Kilic), Freek Mariën (foto: Johan Jacobs), Ilja Leonard Pfeijffer (foto: Stephan Vanflenteren)

Vanavond wordt in de Brakke Grond de Taalunie Toneelschrijfprijs 2017 uitgereikt, de jaarlijkse prijs voor de beste Nederlandstalige toneeltekst die het afgelopen theaterseizoen in première is gegaan.

Zevenendertig nieuwe toneelteksten dongen dit jaar mee naar de prijs. De onderwerpen van die stukken waren veelal rauw, viel jurylid en actrice Nanette Edens op. “Soms op het morbide af. Besmetting, geweld, offers voor hoge doelen. Lichtheid en humor zijn bepaald niet oververtegenwoordigd bij de hedendaagse toneelschrijvers. Er wordt behoorlijk serieus geschreven over serieuze onderwerpen.”

Uit alle inzendingen werden er drie toneelteksten genomineerd: De advocaat van Ilja Leonard Pfeijffer, De schaar van de tsaar van Freek Mariën en Find me a boring stone van Rik van den Bos. Om een beeld te krijgen van de toneelschrijvers die, volgens de jury, de beste toneelteksten van dit moment schreven, belde Het Parool de genomineerden en vroeg ze hun tekst kort te introduceren.

Ilja Leonard Pfeijffer
Pfeijffer baseerde zijn stuk De advocaat losjes op de familie Moszkowicz. Het stuk gaat over een advocaat die zichzelf expres ten gronde richt. Pfeiffer: “Hij probeert zijn eigen carrière kapot te maken, omdat hij zichzelf terugvindt in een rol die hij eigenlijk niet wil spelen.”

Het is eigenlijk een soort omgekeerde Griekse tragedie, legt hij uit. “Neem een stuk als Oedipus: die gaat stap voor stap zijn ondergang tegemoet zonder dat zelf te weten. Hij is slachtoffer van het noodlot, speelbal van de Goden. Het leek mij interessant dat om te keren: een hoofdpersoon die willens en wetens steeds dichter naar zijn eigen ondergang gaat.”

“Het uitgangspunt dat mensen het idee hebben dat ze zijn beland in een rol die ze niet zelf hebben geschreven, in een toneelstuk dat ze niet herkennen, is denk ik iets wat in de moderne maatschappij veel voorkomt. Alleen niet iedereen heeft de moed of de grootsheid zoals het personage Moszkowicz in mijn stuk om daar dan daadwerkelijk iets aan te gaan doen, om het dan ook echt kapot te maken.”

Freek Mariën
Waar Pfeijffer met een concreet uitgangspunt een soort Shakespeareaanse well made play vol literaire, gecompliceerde volzinnen schreef, werd Mariën genomineerd met een tekst die zeer sober is in taal. In De schaar van de tsaar schetst hij in korte, repetitieve zinnen en met weinig woorden hoe omgangsvormen en -normen veranderen als de samenstelling van een groep verandert.

“Ik merk dat mijn laatste voorstellingen vanuit een soort verontwaardiging ontstaan,” legt hij uit. “Het gaat over omgaan met de ander. De personages leven in een kamer en die hebben geen weet van andere kamers die zouden bestaan, hun kamer is de hele wereld voor hen. En ineens komt er iemand binnenvallen met hele andere regels en gewoontes, iemand die ook dacht dat de kamer waar hij vandaan kwam de enige kamer was.”

De grote vluchtelingenstroom richting Europa was van grote invloed op zijn schrijfproces. Hij raakte gefascineerd door de invloed die dat op de taal had. “Ineens werden termen gebruikt als ‘zwermen’ om groepen mensen aan te duiden, of werd er puur in aantallen gepraat als het eigenlijk over individuen gaat.”

Rik van den Bos
Find me a boring stone van Van den Bos kwam tot stand vanuit het onbescheiden verzoek van regisseur Erik Whien om een toneeltekst te schrijven ‘over alles’. Van den Bos: “Om er vervolgens achter te komen wat we dan precies bedoelen met ‘alles’, konden we al een jaar aan koffieafspraken vullen.”

Ondertussen werden beiden in hun eigen leven vader en verloren ze ouders. “Het leven sloeg, tussen de cappuccino’s en het gefilosofeer door, flink om zich heen en hield stevig huis. Dat liet zijn sporen na in ons werkproces en in het perspectief dat de voorstelling uiteindelijk heeft gekregen.”

Find me a boring stone is voor mij de verbeelding van een stilte na een sterven. Het is een hand op de schouder van een vriend. Zonder te proberen te veel te sturen, valse troost te bieden of dingen te zeggen die stiekem eigenlijk alleen maar over jezelf gaan. Daardoor heeft de tekst het objectieve, plotloze karakter gekregen dat we van begin af aan al zochten. Door de littekens die we tijdens onze zoektocht opliepen is dat ironisch genoeg zo goed gelukt.”

Update: de Taalunie Toneelschrijfprijs 2017 werd op 6 december uitgereikt aan Ilja Leonard Pfeijffer voor De advocaat.