Twee mensen en een onbevattelijke waarheid

Foto: Jan Versweyveld

Theater Oedipus
Door Toneelgroep Amsterdam
Gezien 8 april, Stadsschouwburg Amsterdam
Te zien t/m 18 mei, aldaar


In deze moderne Oedipus-bewerking is het titelpersonage een idealistische politicus die in afwachting van een grote overwinningsslag met de hele familie gezellig aan de kip zit. Het is bijna gezellig (en gezellig is in toneeltermen natuurlijk een dodelijk woord). De spanningen rondom de verkiezingsuitslag lijken in deze scène daadwerkelijk even op de achtergrond. Wat onderling gevit, een vaderlijke preek – het is maar goed dat we weten dat binnen anderhalve uur al dit huiselijk geluk en politiek succes op slag geruïneerd is.

Even daarvoor zagen we bij wijze van proloog op groot scherm hoe Oedipus (Hans Kesting), in zijn laatste publieke toespraak voordat de stembussen sloten, het volk belooft dat zijn eerste officiële taak het achterhalen van de waarheid rondom de dood van zijn voorganger zal zijn. Hij profileert zich bij uitstek als transparant en zeer integer politicus. Een man om te vertrouwen, die Oedipus.

De dertigjarige regisseur Robert Icke maakte in Engeland naam met spannende hertalingen van klassiek repertoire. Nu is hij te gast bij Toneelgroep Amsterdam, waar hij Sophocles’ tragedie naar deze tijd haalt. Hij regisseert met een consequente, hyperrealistische hand.

Het zeer realistische toneelbeeld (Hildegard Bechtler) verbeeldt het campagnekantoor waar Oedipus en zijn team de afgelopen tijd bivakkeerden en waar in eerste instantie nog volop bedrijvigheid is. De sfeer is goed, de ontlading hangt al in de lucht, zijn vrouw Jocaste (Marieke Heebink) is alvast moederlijk trots. Maar dan voorspelt ziener Tiresias dat Oedipus de dader van de moord op zijn voorganger inderdaad zal ontmaskeren, maar beschuldigt hem ook van vadermoord en incest met zijn moeder. Oedipus doet de boel woedend af als complot en gaat met zijn familie aan tafel.

Overigens blijft, voor een enscenering die zo uitgesproken in de moderne tijd is gesitueerd en zo zit volgestopt met realistische referenties, die profetie wel een ongelukkig verhaalelement. Hoe kunnen we de ziener plaatsen in de hedendaagse (politieke) setting, naar wat refereert hij? Icke lijkt er geen antwoord op te hebben.

Daarnaast lijdt de voorstelling bij vlagen aan haar voorspelbaarheid. Ook voor wie de mythe niet kent ligt het er al snel duimdik bovenop hoe de vork in de steel zit, en dat maakt de personages, juist omdat ze zo levensecht neergezet worden, soms wat traag van begrip. Daardoor is de voorstelling niet altijd even spannend.

Gelukkig zijn daar Kesting en Heebink, en die twee zijn aan elkaar gewaagd. Hij jongensachtig maar vervaarlijk, soms speels en soms bedachtzaam; zij emotioneel, vurig en doorleefd.

Gaandeweg wordt het campagnekantoor ontruimd en krijgen die twee alle ruimte om alles te onthullen en te incasseren. Twee prachtige mensen die een onbevattelijke waarheid in hun gezicht gesmeten krijgen. Samen tonen ze: wat betreft de waarheid kun je geen oogje toeknijpen, een drama kan je niet afdoen als onbenulligheidje.

Bij Sophocles was het destijds het noodlot dat zich onontkoombaar opdrong, nu is het de waarheid die zich onvermijdelijk manifesteert. Daarin vindt deze Oedipus zijn urgentie: politiek leiders, met al uw fake-nieuws, doofpotaffaires en regelrechte leugens – wees gewaarschuwd.