Festival Over het IJ – De kunst niet iets te zijn

Foto Bloos: Moon Saris

In uiteenlopende locatievoorstellingen verleiden jonge theatermakers het publiek van het Over het IJ zich te verzetten tegen heersende normen. Theatermaker Luit Bakker weet het in haar sterke performance treffend te vatten: “Het is uiteindelijk de kunst niet iets te zijn.”

Midden in het festivalhart op de NDSM-werf hangen negen eenpersoonsbedjes aan stalen constructies, waarin over een koptelefoon verschillende vrouwen vertellen over intimiteit, seksualiteit en sensualiteit. De bedjes maken onderdeel uit van het intrigerende project Bloos van theatermaker Marte Boneschansker. Ze interviewde negen vrouwen van tussen de vijftien en de negentig jaar oud. Op elk bedje hoor je een ander verhaal, dat steeds ongeveer een half uur duurt.

Het is een van de bijzonderste ervaringen op het festival, dat nog tot en met zondag op de werf (en dieper in Noord) te beleven is. Licht schommelend op de comfortabele bedjes en goed ingestopt in warme dekens, vergeet je eventjes de zeecontainers en festivalgangers om je heen. Een Caribische vrouw van in de zestig vertelt over haar seksuele ervaringen als jong meisje, ze blikt terug op een veelbewogen seksleven. In een ander bedje vertelt een vijftienjarig meisje onomwonden over een prille eerste intieme ervaring, en over wat ze van seks en intimiteit verwacht.

Het is Boneschansker gelukt een negental openhartige verhalen te verzamelen, die in een zeer zorgvuldige theaterinstallatie vertoond worden. De verhalen zijn niet vluchtig, maar Boneschansker neemt daadwerkelijk de tijd. De ervaring wordt daardoor zeer intiem. Het contrast met het festivalterrein eromheen versterkt het bijzondere gevoel dat je een bijzondere, gedeelde ervaring hebt gehad.

Haar installatie en de diverse zeecontainers waarin – traditiegetrouw op Over het IJ – jonge makers korte nieuwe voorstelling presenteren, staan er verder weliswaar wat verloren bij dit jaar. De samenwerking met de naastgelegen horecagelegenheid Pllek is na twee jaar weer opgezegd, en het festivalhart is met grote houten schuttingen hermetischer dan ooit. Dat is jammer, want daardoor was het de afgelopen dagen ‘aan de andere kant van de schutting’, bij Pllek dus, vele malen sfeervoller dan op het zonovergoten, maar schaduwarme festivalterrein.

Foto 06-82087445: Jean van Lingen

Kun je voor de festivalsfeer dan misschien beter bij de buren terecht, de theaterliefhebber komt niets tekort op deze editie. Aan de oevers van het IJ, op een steenworp afstand van het festivalhart, is in een glazen cabine de intrigerende solovoorstelling 06-82087445 van Luit Bakker te zien. Bakker verdeelt haar publiek nog voor aanvang genadeloos in drie hokjes: heteroseksuelen, homoseksuelen en biseksuelen. Elke toeschouwer krijgt een stempel die correspondeert met hun ‘seksuele identiteit’ en moet in zijn eigen, afgebakende vak (tussen gelijkgestemden, als het ware) gaan staan.

In de cabine transformeert Bakker vervolgens tussen een pooierachtige macho, een zweverig Amerikaans yoga-type en een intense lipstick lesbian die jaagt op alles wat haar maar voor ogen komt. De voorstelling is dicht op de huid en energiek. Door drie totaal van elkaar verschillende personages met elkaar te versnijden, toont Bakker dat het hokjesdenken (in seksuele voorkeur, in gender) lang niet zo evident is en dat overeenkomsten vaak meer voor de hand liggen dan verschillen. Niet voor niets begint in de stomende cabine de stempel op onze handpalmen ook steeds meer te vervagen.

Bakker is niet de enige op het festival die zich verzet tegen het denken volgens de vastgeroeste normen; het is een terugkerend thema binnen de programmering van Over het IJ. Het nieuwe collectief Pink Flamingooo voert dat in hun anarchistische voorstelling Assholism tot in het uiterste door: de voorstelling is een ode aan het afwijken, elke norm wordt daar wreed verafschuwd. “Normality: barf on that,” walgt actrice Willemijn Zevenhuijzen. Het levert een overweldigende, compromisloze performance op – waarin je je als toeschouwer al snel schaamt voor je saaie middelmatigheid. Ook BonteHond levert met de satirische voorstelling IK commentaar op de hedendaagse druk te voldoen aan maatschappelijke wensen. Een disfunctioneel gezin gaat in een soort vrijwillige quarantaine om volledig gereset weer terug bij hun eigen individualistische ‘ik’-gevoel te komen. Johannes Bellinkx weet met een fascinerende achteruitloopwandeling je perspectief letterlijk te kantelen, en in de dansvoorstelling Alsof je thuis bent worden Nederlandse normen afgezet tegen Turkse – de voorstelling met spelers uit zowel Nederland als Turkije is elke avond te zien op het Buikslotermeerplein.

Want Over het IJ is ook bij uitstek een locatietheaterfestival, dat behalve de vele scheepsbouwloodsen steeds weer nieuwe bijzondere locaties voor haar voorstellingen vindt. Hilde Tuinstra maakte met haar eigen groep Shift Happens een audiovoorstelling op een hele karakteristieke plek: het pontje tussen de NDSM-werf en het Centraal Station (en weer terug). In de dystopische ervaringstheatervoorstelling Safe Zone op het achterdek van de pont wordt gesuggereerd dat een geavanceerd systeem elk mens voor 98 procent kan beschermen tegen alles. Een praktisch risicoloos bestaan dus. Uiteindelijk worden we uitgedaagd ons over te geven aan de overige twee procent en een stap buiten de deur te zetten.

Het is helaas een wat obligate uitwerking van het thema, en waarom deze voorstelling überhaupt op het pontje te beleven is en niet – ik noem maar iets – in het festivalhart of waar dan ook, blijft volstrekt onduidelijk. De voorstelling kent wel een verrassend einde, waar zowel de festivalbezoeker als de toevallige passanten op de pont zeer van genieten.


Festival Over het IJ duurt t/m zondag

Bloos is vervolgens nog op diverse zomerfestivals te zien en 1 september bij Sekswinkel Mail & Female in Amsterdam

06-82087445 staat na Over het IJ nog op Theaterfestival Boulevard.