Wat gebeurt er als nep de norm wordt, vragen theatermakers Meral Polat en Eran Ben-Michaël zich af in hun nieuwe voorstelling Breaking Fake News. 

Het is alsof je in een echte tv-studio belandt als je de Palonizaal in Bellevue binnenstapt. Aan vier zijdes staan tribunes rondom een grote desk waarboven allerlei tv-schermen hangen. Het publiek zit in deze voorstelling (geschreven door Johan Fretz, geregisseerd door Liesbeth Coltof) bij de opnames van de fictieve actualiteitentalkshow Nieuwsdag.

Als het bericht binnenkomt dat er op Schiphol een vliegtuig gekaapt is waarin Mark Rutte lijkt te zitten, moeten de presentatrice en de eindredacteur razendsnel beslissingen nemen: wat wordt het verhaal, hoe gaan we het framen? Ben-Michaël: “We nemen het publiek daarin mee en we proberen ze tegelijkertijd te manipuleren. We doen eigenlijk dus wat er ook gewoon in het dagelijks leven gebeurt.”

“Als je een kikker in een pan kokend water gooit dan springt hij er meteen uit, maar als je het water langzaam laat koken dan blijft hij net zo lang zitten tot hij sterft, omdat hij dan niet merkt dat de temperatuur verandert. Dat vonden we een mooie metafoor en dat willen we ook met het publiek doen. We brengen het water naar een kookpunt – ongemerkt, zodat je niets doorhebt – en ineens ben je overvallen door het systeem waarvan je onderdeel bent geworden.”

Het idee ontstond naar aanleiding van die inauguratie van Trump, vertelt hij. “Trump beweerde dat het de grootste mensenmassa ooit bij een inauguratie was, terwijl je gewoon op foto’s zag dat het niet waar was. Dat werd later als ‘alternatief feit’ gepresenteerd, iets dat ik nog niet kende maar dat vervolgens net zoveel waard blijkt te zijn als de waarheid.”

Voor Ben-Michaël voelt het als ‘een geflipte werkelijkheid’ sinds termen als fake news en post-truth gangbare begrippen zijn geworden. “Ik ben waarschijnlijk heel naïef, maar ik ervaar het als een vrij nieuwe sensatie. Ik dacht vroeger dat wat er op het journaal was gewoon min of meer de waarheid was.”

Polat: “Vanwege mijn Koerdisch Turkse achtergrond ben ik opgegroeid met de wetenschap dat je niet alles wat er op het nieuws wordt gezegd kan vertrouwen. Maar ik merk wel dat wat vroeger onder de tafel gebeurde, tegenwoordig openlijk gebeurt.”

In de voorstelling onderzoeken ze hoe we ons opnieuw tot de waarheid kunnen verhouden. Polat: “Iedereen heeft een andere waarheid. Maar we leven samen, dus hoe kan je, als je anders naar iets kijkt – of dat nu een mening of een geloof is – de ander de ruimte geven zonder de jouwe in te leveren?”

Ben-Michaël: “Wat is waarheid in een tijd waarin je van alle kanten wordt beïnvloed, wordt gestimuleerd om dingen te kopen, om iets te gaan stemmen, iets te geloven? Hoe verhoud je je daartoe als individu? Is dat iets onomkeerbaars, zitten we in de val?”

Het theater als medium leent zich natuurlijk goed als metafoor voor alternatieve waarheden. Ben-Michaël: “Binnen de vier muren van het theater hebben we met elkaar afgesproken dat wij gaan liegen. Maar de grap is dat die afspraken ineens ook buiten die vier muren lijken te gelden. Als je geloofwaardig kan liegen, is dat tegenwoordig niet zo’n probleem meer.”

Polat: “Als jij iets zegt en niemand zegt dat met je mee, dan kun je gaan twijfelen of het waar is. Maar als ik iets zeg en tien mensen zeggen hetzelfde, dan is dat ineens de waarheid.”

Zonder dat het expliciet wordt, dringt de actualiteit zich vanzelf aan de voorstelling op, legt Ben-Michaël uit. “Dit onderwerp speelt zo binnen de samenleving, dat als je je concentreert op de mechanismes daaromheen, mensen het vanzelf in de actualiteit plaatsen.”

“Volgens mij kun je bijna niet uit het systeem stappen, maar je kan er wel wakker in zijn,” zegt Polat. Met de voorstelling dagen ze zichzelf en het publiek uit zich kritisch en bewust op te stellen. Ben-Michaël: “Het is nieuw, en we moeten nog uitzoeken hoe we ermee omgaan en wat we er eigenlijk van vinden. Moeten we in opstand komen? Of is het net als privacy, en moeten we accepteren dat we langzaam moeten inleveren op de waarheid? Ga je blind in alles mee of bevraag je de dingen?”


Breaking Fake News van George & Eran Producties, 4 t/m 30 december in Bellevue (12:30u), première zondag