GENT – De Zwitserse theaterregisseur Milo Rau maakt documentair theater over maatschappelijke pijnpunten als homohaat, Marc Dutroux of een verscheurd Europa. Zijn werk staat vanaf donderdag centraal tijdens festival Brandhaarden in Internationaal Theater Amsterdam.

Met Brandhaarden haalt het Internationaal Theater Amsterdam jaarlijks een eigenzinnige buitenlandse theatermaker of gezelschap naar de schouwburg. Deze editie draait om Milo Rau: filmmaker, socioloog, journalist én theatermaker, die internationaal indruk maakt met sobere, politiek-documentaire voorstellingen. Sinds afgelopen zomer is hij artistiek leider van NTGent. En hij maakte daar direct duidelijk: de boel gaat op de schop.

Bij aanvang van zijn functie in mei stuurde hij een niet mis te verstaan manifest de wereld in, waarop hij tien regels formuleerde waar al zijn voorstellingen bij NTGent aan moeten voldoen. Met als regel 1: ‘Het gaat er niet alleen meer om de wereld voor te stellen, het gaat erom die wereld te veranderen.’

Zijn ‘tien geboden’ zijn radicaal: zo plaatste hij letterlijke bewerkingen van klassiekers op de zwarte lijst: ‘als er bij de start van de repetities al een tekst – boek, film of toneelstuk – beschikbaar is, mag deze niet meer dan 20 procent van de voorstellingsduur uitmaken’ (regel 4), moeten minstens twee spelers op de het podium niet-professionele acteurs zijn (regel 7) en moet minstens één productie per seizoen gerepeteerd of opgevoerd worden in een conflictzone of in oorlogsgebied (regel 9).

(tekst gaat verder onder de afbeelding)

tm191_milo-rau-foto-michiel-devijver-1240x814.jpg
Foto Lam Gods: Michiel Devijver

Zijn meest recente werk is het ambitieuze theaterproject Lam Gods, zijn eerste voorstelling als artistiek leider van NTGent. Een ‘theatrale re-enactment’ van het gelijknamige twaalfdelige altaarstuk van de gebroeders Van Eyck uit de 15e eeuw. Het beroemde retabel – een van de grootste toeristische attracties van Gent – wordt door Rau met lokale inwoners van de stad tot leven gewekt en naar het nu vertaald: een kinderkoor vertegenwoordigt het koor der engelen, een Afghaanse vluchteling vertolkt Sint-Christoffel, patroonheilige van de reizigers.

In zijn werving naar niet-professionele spelers, plaatste hij advertenties in verschillende dagbladen: ‘Vindt u het goed om naakt het podium op te gaan? Houdt u van appels en slangen?’ De rollen van Adam en Eva werden uiteindelijk vergeven aan een Gentse fotograaf en zijn vrouw, die na hun introductie een intieme liefdesscène voor het oog van het kinderkoor hebben.

De advertentie waarin hij IS-strijders opriep om de moderne versie van kruisvaarders op het altaarstuk te representeren – ‘Vecht u voor uw overtuiging? Voor God? Vocht u voor IS, voor andere religies?’ – kon op meer weerstand rekenen. De oproep leidde tot vragen in het Vlaamse parlement en een verzoek tot intrekken van de subsidiegelden aan het gezelschap. Uiteindelijk deden er overigens geen IS-strijders aan het project mee, wél een vrouw die haar geradicaliseerde zoon verloor in Syrië. Zij is Moeder Maria. Want, zegt ze zelf tijdens de voorstelling, “die had ook problemen met haar zoon.”

In een afwisseling van interviews, zang, verteltheater, fysieke scènes en video wordt zo langzaam het oude altaarstuk nieuw leven ingeblazen. Lam Gods is niet zijn sterkste werk: de referenties naar huidige vluchtelingenstromen leveren bij vlagen weliswaar indrukwekkende individuele verhalen op, zijn ook een wat voor de hand liggende en daardoor soms obligate vertaling van het artistieke concept. Ook gaat de aaneenschakeling van interviews op den duur wat tegenstaan.

En dat terwijl Rau in eerder werk juist indruk maakte met sterk doorgevoerde, sobere theaterconcepten. Tweemaal eerder was zijn werk in Amsterdam te zien. Het Holland Festival programmeerde in 2016 zijn voorstelling The Dark Ages: een indringende, autobiografische vertelvoorstelling waarin twee Bosniërs, een Servische, een Russische en een Duitser door hun ervaringen in recente oorlogen de verdeeldheid van het huidige Europa aan de kaak stellen. De voorstelling was juist door haar dwingende, uitgeklede vorm heel indringend.

Een jaar later stond het omstreden Five Easy Pieces in Frascati: een voorstelling over Marc Dutroux, waarin zeven kinderen tussen de negen en de veertien jaar oud meespelen. De voorstelling werd door de Nederlandse en de Vlaamse toneeljury geselecteerd als een van de beste voorstellingen van het seizoen.

(tekst gaat verder onder de afbeelding)

Foto La Reprise. Histoire(s) du théâtre (I): Hubert Amiel

Het is niet de enige voorstelling waarin Rau een diepgeworteld nationaal trauma als uitgangspunt nam. Ook in La Reprise. Histoire(s) du théâtre (I) (2018) stelt hij de reconstructie van een gruwelijke horrordaad centraal: ditmaal de brute marteling en moord op de jonge, homoseksuele Ihsane Jarfi, die in april 2012 in Luik plaatsvond.

Zowel op de vloer als op video reconstrueren de spelers het drama, en de gebeurtenissen daaromheen. Het maakproces van de voorstelling – van de audities met de niet-professionele spelers tot een ontmoeting met een van de gevangengenomen daders – wordt daar voortdurend in verwerkt.

Waarom moest deze man lijden, vragen ze zich af. Een antwoord daarop weten ze niet te formuleren. Vooral de banaliteit van een dergelijk drama wordt benadrukt: de daders waren dit niet van plan, het liep nou eenmaal zo. De oeverloze zinloosheid maakt dit drama des te onthutsender.

Uiteindelijk gaat La Reprise ook expliciet over de verantwoordelijkheid van de toeschouwers – zowel het publiek in de zaal, als de samenleving in het algemeen. Hoe ver laat je het komen voordat je ingrijpt? Hoe verleidelijk is het om massaal passief te blijven? Wezenlijke vragen, waar je in de indringende epiloog niet meer omheen kan. Met Milo Rau haalt de schouwburg een van de interessantste theatermakers van dit moment naar de stad.


Tijdens Brandhaarden zijn de voorstellingen Lam Gods, Lenin, Empire, Five Easy Pieces, Die 120 Tage von Sodom en La Reprise. Histoire(s) du théâtre (I) te zien in Internationaal Theater Amsterdam. Op 29 januari wordt Rau live geïnterviewd in de Rabozaal. Het festival duurt t/m 6 februari.

www.ita.nl/brandhaarden