Of het nu grootschalig, dystopisch toekomsttheater is over hoe algoritmes ons leven overnemen (Brave New World 2.0), of een intieme vlakkevloerproductie die aantoont hoe het verleden doorwerkt op het nu (In Vrede), toneelschrijver Rik van den Bos wil met zijn stukken zichtbaar maken wat in het echte leven onzichtbaar blijft.

Brave New World 2.0 van het Noord Nederlands Toneel (vanaf vorige week in het land te zien) is een rigoureuze hertaling van Aldous Huxleys roman uit 1932. Het is een multidisciplinaire schouwburgvoorstelling met drieëntwintig personages, over de impact van de modernisering op de mens.

In Vrede is een intieme mozaïekvoorstelling over de invloed van de Tweede Wereldoorlog op het leven nu. Een stemmenpartituur voor zes personages in de kleine zaal. Morgen is de première in de Toneelschuur in Haarlem, bij het gezelschap Berg&Bos, dat hij samen met Maurits van den Berg leidt.

Rik van den Bos (1982) werkt inmiddels ruim tien jaar als dramaschrijver. De laatste jaren omvatten zijn stukken steeds meer grotere thematieken, die verder van hem afstaan en meer research kosten. “Ik ben op het punt in mijn schrijverschap beland dat ik echt grote thema’s kan en wil aanpakken. Zowel In Vrede als Brave New World 2.0 zijn heel erg vanuit research tot stand gekomen. Het zijn stukken over thema’s die ver van me afstaan, maar wel dezelfde emotionaliteit in zich hebben als mijn vroege werk.”

Hoe uiteenlopend zijn stukken ook zijn, hij heeft een duidelijke eigen signatuur. “Er is altijd een mix van de werkelijke wereld en de innerlijke wereld van de personages. Of dat nu de positie is van een soldaat in de maatschappij (Leger, 2015) of hoe algoritmes heel sluimerend ons leven overnemen (Brave New World 2.0), ik probeer iets zichtbaar te maken wat in het echte leven niet zichtbaar is. En in het theater heb je de kans om anderhalf uur met z’n allen stil te staan bij wat dat sluimerende in onze levens dan is. Dat probeer ik een gezicht te geven.”

Bovendien heeft zijn werk altijd een bepaalde lichtvoetigheid in zich. “In Vrede gaat over de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Toch is de voorstelling zeker ook licht van toon. Hoewel mijn stukken vaak gaan over zware thema’s – zoals dood, rouw, oorlog, dystopie – het moet geen lijdzame ervaring worden. Theater moet geen marteling zijn.”

(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

In Vrede, foto: Kamerich & Budwilowitz EYES2

Als toneelschrijver ben je doorgaans met meerdere opdrachten tegelijk bezig, vertelt hij. “Om in Nederland te leven van toneelschrijven, moet je vooral heel goed plannen. Je ontkomt er niet aan dat je aan meerdere projecten tegelijk werkt, en dat is eigenlijk heel prettig. Zo kun je, als je op het ene spoor even vastloopt, schakelen naar een ander.”

Vroeger nam hij nog wel eens een opdracht drie maanden voor de première aan (“als je net begint moet je ook op alles ja zeggen”), maar nu wil hij minstens een jaar de tijd hebben. “Als je een groot stuk schrijft dat zich verbindt aan grote thema’s, en uitspraken doet die echt bijdragen aan het debat, dan heb je dat jaar minimaal nodig.”

De toneelschrijver wordt volgens hem een steeds belangrijkere spil in het theater. “Volgens mij moeten we ons in het theater, zonder de geschiedenis en het repertoire uit het oog te verliezen, bezighouden met het duiden van de grote vraagstukken van deze tijd.”

“Ik geloof dat de behoefte om een Kersentuin van Tsjechov te doen steeds kleiner wordt, en de noodzaak om ons in de kunsten bezig te houden met de actuele thema’s die zich aan ons opdringen steeds groter wordt. Dat houdt dus in dat de rol van de schrijver groeit. En dat moet je op een of andere manier gaan terugzien in hoe het theaterlandschap is opgebouwd.”

“Wat ik tot nu toe het beste idee vind is een toneelschrijfhuis, waarin schrijvers tijd en ruimte krijgen om teksten te ontwikkelen en die te koppelen aan regisseurs en grote gezelschappen. Volgens mij is het geen slecht idee om een soort opnameplicht in te voeren, waarbij grote gezelschappen elke vier jaar minimaal twee stukken uit dat toneelschrijfhuis zouden moeten opvoeren. En wie dan met wie gaat samenwerken en waarover, dat kan dan een vrije artistieke keuze blijven. Volgens mij is dat nodig om het theater als kunstvorm mee te laten groeien naar een nieuwe tijd.”


Brave New World 2.0 van het Noord Nederlands Toneel is tot en met 18 mei in het land te zien. In Vrede van Berg&Bos gaat morgen in première en toert vervolgens tot en met 10 mei langs de theaters.