Het was volgens de Nederlandse Toneeljury een grillig, zoekend seizoen, dat de vele bewegingen in het huidige theater goed zichtbaar maakte. Er werden nieuwe manieren gezocht om het publiek aan te spreken. Succesvolle en inspirerende producties waarin inhoud, vorm en uitvoeringskwaliteit elkaar versterkten bleken dit seizoen niet per se plaats te vinden binnen de muren, vormen en organisaties van het traditionele theater. Juist daar waar grenzen werden opgezocht, opgerekt en vermengd blonken de producties uit.

De ambitie, impact en artistieke kwaliteit van locatietheater neemt zichtbaar toe, de grens tussen de grote en de kleine zaal wordt ambigu, de traditionele publieksopstelling wordt bediscussieerd, nieuwe makers zetten in korte tijd grote stappen, tonen potentie en geven door hun thematieken, voorstellingsstijlen en acteerprestaties een positieve impuls aan het huidige toneel. Reprises krijgen steeds meer ruimte en weten zo kwaliteit en publiekssucces aan elkaar te verbinden. Een eervolle vermelding past op deze plek aan de voorstelling Wie is er bang voor Virginia Woolf? van Dood Paard, een voorstelling uit 1994, die in 2013 al eens werd hernomen en afgelopen seizoen opnieuw in het theater te zien was. 

KLEINE ZAAL 

All Inclusive – Julian Hetzel
In All Inclusive toont Julian Hetzel de esthetisering van oorlog en geweld. Hij stelt daarbij niet alleen de gretigheid van de toeschouwer aan de kaak, maar bevraagt ook expliciet zijn eigen motieven als kunstenaar. Door de opzet van de productie is hij niet de buitenstaander die observeert en verbeeldt, maar maakt Hetzel zichzelf en zijn werk ook tot onderwerp van het discours. Hierdoor is de voorstelling een zoektocht naar de grenzen van het gemak en dat wat ethisch acceptabel is. All Inclusive is van begin tot eind goed doordacht. Hetzel confronteert het publiek genadeloos met het gemak waarmee de oorlog in het westen wordt geconsumeerd.

Citizen K. – Het Nationale Theater, Trouble Man
In Citizen K. verknoopt Sadettin Kırmızıyüz zijn eigen pijn en angst aan de recente migratiegeschiedenis in een alsmaar verhardend Nederland. In een uitgebreide opsomming deconstrueert hij de pijn die schuilgaat achter een onschuldig bedoelde opmerking. Door de interactie met muzikant Kaspar Schellingerhout ontstaat er een schurende dialoog en ontstijgt de voorstelling het particuliere verhaal. Samen met de consequent volgehouden vormvastheid van de voorstelling zorgt dit ervoor dat je als publiek haarfijn ziet en ervaart hoe racisme en onbegrip zich in ons land manifesteren.

Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or – De Warme Winkel, Grand Theatre Groningen
In de voorstelling Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or gaat het collectief de strijd aan met het individualisme. Een vijfkoppig, synchroon pratend koor aan jonge performers representeert op fenomenale wijze het collectief dat zich tegen de ijdele ambitie van Vincent Rietveld keert. Soms door frontaal de aanval te kiezen, op andere momenten door meer te bouwen en vertrouwen op de eigen koers. Zo gaat deze voorstelling ook over een jonge garde die zich afzet tegen de gevestigde generatie, en de botsing tussen traditie en vernieuwingsdrift. De voorstelling kent een speels politiek engagement, maar eindigt uiteindelijk met een meer persoonlijke noot: samenvallen met de groep kán een gevoel van thuiskomen sorteren. Een voorstelling die in weerwil van zijn titel qua inzet verder rijkt dan de wereld van het toneel.

De verse tijd – Dood Paard, Toneelhuis
De verse tijd van theatermakers Mokhallad Rasem en Kuno Bakker is een prachtig en ontwapenend monument voor toenadering en dialoog. In korte miniatuurtjes tasten ze elkaars ideeën af, ze dagen elkaar uit, vinden elkaar soms, botsen nog vaker, maar eindigen steevast in een knuffel. De voorstelling doet je realiseren dat het feit dat je de ander niet zult begrijpen, niet per definitie het einde van een ontmoeting hoeft te zijn, maar ook een fundament kan zijn om een vriendschap op te bouwen. Als een ritueel stapelt de reeks van het schijnbaar alledaagse zich tot een sequentie die de losse ontmoetingen overstijgt. Het muzikale, beeldende slot biedt de toeschouwer de ruimte om het voorafgaande te verwerken en even samen te vallen met zichzelf. Dit is een voorstelling die het publiek expliciet activeert tot openheid, zowel naar jezelf als tot de ander.

Hin und her – ‘t Barre Land, Tijdelijke Samenscholing & Co
In het uiterst sobere Hin und Her weten ’t Barre Land en Tijdelijke Samenscholing & Co de vluchtelingenproblematiek in kaart te brengen. Het is bijzonder om te merken hoe een tekst uit 1933 zo’n actuele toneelavond oplevert. De nagenoeg lege speelvloer resoneert met het vacuüm waarin de personages, die vastzitten tussen twee landgrenzen, zich bevinden. Het wisselen van rollen tussen het grote aantal acteurs benadrukt het gevoel van identiteitsloosheid en geeft de voorstelling een spannende dynamiek. Het is een gedurfde keuze om deze oude tekst zo ingetogen te ensceneren, maar dat pakt goed uit: die soberheid zorgt er juist voor dat je als toeschouwer meteen de actualiteit erin herkent. De prachtige muziek van Stan Vreeken grijpt bovendien recht naar je hart.

GROTE ZAAL

A Seat At The Table – Saman Amini, Black Sheep Can Fly
In het indringende A Seat At The Table van Black Sheep Can Fly zien we een nieuwe generatie theatermakers in al haar kracht: helder en eerlijk, sensitief en op het scherpst van de snede. Een losse uitwerking van een anekdote vormt een lijn in de voorstelling waarlangs actuele thema’s, begrippen en perspectieven worden uitgewerkt. Ze zoeken niet enkel de confrontatie met het publiek, maar ook met elkaar. Zonder prekerig te worden, maar ook zonder iets weg te lachen, wordt op die manier de gedeelde pijn die schuilgaat achter dagdagelijks racisme, onderzocht en gaan de spelers samen op zoek naar antwoorden. Het is een voorstelling van vier sterke acteurs die met toewijding, humor en vakmanschap laten zien wat de kracht van theater kan zijn.

Turks fruit – Hummelinck Stuurman Theaterbureau
Turks Fruit van Hummelinck Stuurman Theaterbureau is een verrassend actuele voorstelling, die met humor en vaart gebracht wordt. Door meer invulling te geven aan de vrouwelijke personages, wordt het iconische boek van Jan Wolkers naar deze tijd gekanteld. Chris Peters en Ali Zijlstra spelen het jonge liefdeskoppel met een aanstekelijke chemie. Ook de heerlijk verbeten rol van Debbie Korper als Olga’s moeder en Bart Klever als goedbedoelende vader worden met een ontroerende compassie gespeeld. Het is heel bijzonder dat zo’n bekend verhaal, door de slimme bewerking die een aantal accenten uitlicht en verschuift, zulk fris en verhelderd theater oplevert.

Het verhaal van het verhaal – Theater Artemis, Het Zuidelijk Toneel
Regisseur Jetse Batelaan brengt bij Artemis en Het Zuidelijk Toneel een radicaal voorstel voor een wereld zonder samenhang. Hij daagt het publiek uit zich te verhouden tot verhalen zonder opbouw, tot verbanden zonder logica. Dat levert een wereld op die enerzijds beangstigend, anderzijds bevrijdend is. Het verhaal van het verhaal is een voorstelling waar je niets wijzer van wordt maar waar je toch vol inzichten uitloopt. Batelaan, die als geen ander dat wat we (binnen en buiten het theater) voor waarheid aannemen genadeloos op losse schroeven zet, doet het onmogelijke: hij brengt een voorstelling zonder richting, zonder structuur, zonder verhaal – en zonder dat te verheerlijken. Een voorstelling die relevant is voor kinderen, maar zeker ook voor volwassenen, die – met hun feilloze voorkeur voor maakbaarheid, systemen en logica – weleens baat kunnen hebben bij die ontregeling.

Gas – Toneelgroep Jan Vos
Toneelgroep Jan Vos heeft een toneelstuk geconstrueerd waarin persoonlijke omstandigheden, ontwikkeling van personages, accurate feitenrelaas en de impact van de gaswinning op Groningen elkaar versterken tot een zeer boeiende en veelzijdige dramatische vertelling – waarvan de relevantie tot ver buiten Groningen reikt. Gas is een toegankelijke productie, zonder dat de makers een knieval naar het publiek maken. De toonzetting is licht, waardoor er alledaagse herkenbaarheid en directheid van de personages uitgaat, kritische noten kunnen worden gekraakt en ruimte is voor de ontladende lach van uitvergroting, satire en (zelf)spot. Als toeschouwer krijg je de kans om je steeds vanuit een andere positie tot de personages en het maatschappelijke probleem te verhouden.

Melk en dadels – Daria Bukvić, Rose Stories
In Melk en dadels van Rose Stories wordt het publiek geactiveerd en uitgedaagd zich te verhouden tot wederzijdse vooroordelen. Met vaart en humor, en zonder een moment het publiek uit het oog te verliezen, vertellen vier jonge vrouwen over hun Marokkaans-Nederlandse afkomst. Met hun oprechte en energieke spel weten de spelers het publiek te veroveren. Regisseur Daria Bukvić levert een vlotte, toegankelijke montagevoorstelling af die aanzet tot verbinding. Het is toe te juichen dat een voorstelling die zulke belangrijke en relevante thematieken op zo’n eerlijke en feestelijke manier behandelt, de grote zalen van ons land bespeelt.

LOCATIETHEATER
Pinokkio – Veenfabriek, La Compagnie du Tire-Laine
Pinokkio van de Veenfabriek is een overrompelende theaterervaring: hilarisch, feestelijk en pijnlijk tegelijk. In deze locatievoorstelling is Pinokkio een jongen die door zijn omgeving gedwongen wordt om ‘normaal’ te zijn, vervolgens bevrijding vindt in de gedachte dat hij dat nooit zal worden, om zich uiteindelijk te ontpoppen tot een rasechte populist. Regisseur Joeri Vos heeft het verhaal met onwaarschijnlijk veel speelsheid (in taal, muziek en vorm) bewerkt. Pinokkio is één grote bende, maar wel een hele fijne. Met Phi Nguyen (als Pinokkio) als ontroerend theaterfenomeen middenin het oog van de storm.

Permanent Destruction – The SK Concert – Theater Utrecht, Rudolphi Producties, C-Takt
Theatermaker Naomi Velissariou en soundproducer Joost Maaskant laten ons op een volstrekt nieuwe wijze kennismaken met het oeuvre van Sarah Kane. De makers nemen de uiterste consequentie van een radicaal concept: de samenvoeging van media, geluid en performance resoneert in het lijf en laat diepe indruk achter. De voorstelling prikkelt, brengt je in beweging en doet een aanslag op al je zintuigen. Binnen al het vormelijke geweld wordt het hart van publiek en voorstelling geraakt door een indringende monoloog die in alle vezels existentiële hunkering, pijn en onmacht ademt. Permanent Destruction – The SK Concert is een muziektheatervoorstelling van het gevaarlijkste soort.