De Nederlandse Toneeljury heeft bewondering voor alle gezelschappen, producenten, makers en spelers. De coronacrisis betekent een onzekere tijd die ons allemaal raakt en waarin we alleen in gezamenlijkheid, met gedeelde pijn, de omstandigheden te lijf kunnen gaan. Iedereen zet de schouders eronder om te laten zien wat voor moois er door onze sector wordt gemaakt. De jury is blij daar haar selectie van de beste voorstellingen van het afgelopen seizoen aan toe te kunnen voegen. We zien nu een grote vraag naar zowel schoonheid en troost als verbeelding en daadkracht. En dat kwam juist in het afgelopen seizoen tot uiting in een breed palet aan eigenzinnigheid, vakmanschap, confrontaties met de werkelijkheid en een rijke verbeelding.

Om in dit gemankeerde seizoen recht te doen aan alle producties, heeft de jury ervoor gekozen om alleen de voorstellingen in overweging te nemen die door voldoende juryleden konden worden gezien. Dit betekent dat de huidige selectie is voortgekomen uit het aanbod dat vóór 1 februari 2020 in première ging. Wanneer het overige aanbod in het aankomend seizoen alsnog is te zien, nemen we dat mee voor de selectie van seizoen 2020-2021. Daarnaast heeft de jury zich voor de selectie dit jaar niet gehouden aan vaste aantallen en categorieën. Alle voorstellingen zijn naast elkaar gelegd en daar is deze reeks aan uitzonderlijke producties uit voort gekomen.

De selectie kent een grote verscheidenheid en is het resultaat van een sterk seizoen. In veel voorstellingen krijg je een persoonlijke inkijk in de leefwereld van de ander. De blik op de mens gaat in deze selectie vaak verder dan de realistische representatie en is zowel documentair, literair beschrijvend, poëtisch als vol van verbeeldingskracht. In veel producties is een opvallend sterke wisselwerking tussen het concept en de inbreng van spelers.

Deze selectie toont het beste van wat er in een gemankeerd seizoen speelde en maakt tegelijkertijd weemoedig over wat er nog had moeten spelen. Het laat pijnlijk zien hoe een rijk seizoen in zijn volle bloei is geknakt.

De Nederlandse Toneeljury

 

Selectie 2019-2020

Angels in America – Toneelhuis, Olympique Dramatique
Angels in America kun je inmiddels bestempelen als een klassieker binnen het moderne toneelrepertoire. De jury was onder de indruk van de eigenzinnige versie die Olympique Dramatique samen met het Toneelhuis aan de uitvoeringstraditie wist toe te voegen.

De wereld van de jaren tachtig en de impact van het oprukkende aidsvirus worden voortdurend in het moment, ten overstaande van het publiek gecreëerd. Scènes worden simultaan gespeeld, acteurs zijn verspreid over de hele speelvloer, en rekwisieten en kostuums worden voor onze ogen geprepareerd. Steeds weet de voorstelling het publiek te vangen in het theatrale moment. Ondanks de zware thematiek is deze Angels geen moment melodramatisch en moralistisch.

De voorstelling is een mix aan verbeelding en realiteit, die beide steeds met dezelfde ernst en aandacht worden uitgespeeld. Het is een lichtend voorbeeld van hoe concept en acteerprestaties elkaar versterken, met als resultaat een lucide vertelling die de anekdote ver overstijgt. Mede door het zichtbare spelplezier en de banale alledaagsheid raakte de pijn die zich in deze voorstelling manifesteert, de jury in hoofd en hart.

 

Dagboek van een leeg bed – Toneelhuis, Mokhallad Rasem
In de autobiografische solovoorstelling Dagboek van een leeg bed van het Toneelhuis, legt Mokhallad Rasem op indringende wijze verslag van zijn vlucht uit Irak naar België.

Uit een associatieve collage aan korte kleinoodjes – mijmeringen, dromen, herinneringen – ontvouwt zich een caleidoscopisch portret van verlangen, verdriet en stille hoop. De voorstelling is kwetsbaar en persoonlijk. Gedurende zijn relaas verandert de speelvloer in een installatie van beeldende kunst, waardoor de voorstelling een extra poëtische en universele laag krijgt. Door in zijn moedertaal te spreken komt Rasems vluchtverhaal ook op een meer gevoelsmatige manier binnen. Zijn beeldende theatertaal en gedurfde soberheid vragen zowel om een handreiking van de toeschouwer, als dat ze vragen om volledige overgave. Rasem geeft een gezicht en geschiedenis aan de vele vluchtelingen in Europa. De jury werd daardoor onverwacht overvallen door diepgewortelde pijn, grote weemoed en hunkering.

Dagboek van een leeg bed is bij uitstek een voorstelling die nog lang op de toeschouwer doorwerkt en waar je voortdurend nieuwe dingen uit kan destilleren.

 

Dear Winnie, – Noord Nederlands Toneel, KVS, Jr.c.E.sA.r
In Dear Winnie, van het Noord Nederlands Toneel, KVS en collectief Jr.c.E.sA.r, claimen negen zwarte vrouwen op radicale wijze hun eigen verhaal én dat van Winnie Mandela op het podium. Dat levert een overrompelende muziektheaterperformance van bijna twee uur op.

De geest en het gedachtengoed van Winnie Mandela wordt in deze collectieve mozaïekvertelling met een enorme power naar het heden gebracht en verbonden aan de persoonlijke leefwereld van de uitvoerders. In een energieke mix van theater en dans – versterkt door het krachtige (geluids)decor dat Cesar Janssens destilleerde uit allerlei verschillende werktuigen – zetten de performers elk hun eigen narratief neer en doen daar geen enkele concessie in. Zo geven ze op geheel eigenzinnige wijze invulling aan wat Winnie Mandela voor hen betekent.

De voorstelling geeft inzicht in de veerkracht van zwarte vrouwen. In een overrompelend, persoonlijk statement toont Dear Winnie, hoe men rouwt om verlies, wonden likt, kracht put uit gezamenlijkheid en daarna weer opstaat.

Dear Winnie, is een voorstelling die geen vragen inlost, maar woede ventileert en vuur aanwakkert. De performance is vervreemdend, ongemakkelijk, overweldigend en van groot belang.

 

De Poolse Bruid – tgECHO, Noord Nederlands Toneel
De Poolse Bruid van tgECHO en het Noord Nederlands Toneel begint al ver vóór aanvang: de route naar de boerderij in het Hogeland werpt je terug op jezelf en maakt de beklemming die daarop volgt extra invoelbaar. Aldaar word je geconfronteerd met twee verloren zielen die elkaar toevallig treffen, zich tot elkaar veroordeeld weten en elkaar gaandeweg leren te vertrouwen.

Het voortdurende spel in afstand en nabijheid komt niet alleen tot uiting in het kleurrijke spel van Lotte Dunselman en Paul van der Laan, maar vindt ook treffend weerklank in de toneelbewerking van Jibbe Willems. De taal verbindt het publiek zowel met de innerlijke wereld van de personages als met de leegte en schoonheid van het weidse Groningse landschap.

De gitaarmuziek van Bert Harders en Joost Dijkema vormt de perfecte soundtrack bij het desolate Groningse landschap. In de emotionele verbinding die de boer met zijn werk, omgeving en leven aangaat, toont de voorstelling zich bovendien zijdelings actueels.

De Poolse Bruid is een aangrijpend portret geworden van twee mensen die onderzoeken tot hoeveel liefde ze nog in staat zijn. Dat doen ze vol ingehouden compassie en gereserveerd geluk.

 

Eindspel – Theater Rotterdam
De enscenering van Becketts Eindspel bij Theater Rotterdam toont in alle opzichten pure vakmanschap. In regie van Erik Whien vallen alle losse elementen samen in een elkaar versterkend geheel, waarin de acteurs stuk voor stuk aan zichzelf ontstijgen.

Het contrast tussen het ingeleefde spel van Hans Croiset als de blinde Hamm, en de fysieke theatertaal van René van ’t Hof als zijn bediende Clov, maakt Eindspel tot een prettig meerduidige toneelavond, waar de toeschouwer zich tegelijkertijd aan verbindt als van vervreemdt.

Hun wederzijdse compassie is immens ontroerend. Het aanstekelijke spel van Cas Enklaar en Elsje de Wijn vanuit hun vuilnisbakken op het voortoneel, is op momenten haast beangstigend in zijn gelukzaligheid: niet vaak zagen we zoveel ontkenning op zo weinig vierkante meter.

De inventieve vormgeving van Marc Warning – die de rigide grens tussen binnen en buiten als het ware omkeert – geeft de voorstelling bovendien een grote urgentie: je kan de wereld waarin je leeft wel willen ontkennen, maar je kan er nooit aan ontsnappen. In die voortdurende, zinloze poging aan het onmogelijke te ontkomen, toont deze voorstelling zich zowel razend actueel als universeel.

 

Immens – Theater Utrecht
Met Immens leveren regisseur Casper Vandeputte en acteur Vincent van der Valk een ijzersterke tekst en voorstelling af. Ze gingen op zoek naar de schoonheid en het gevaar van het gedachtengoed van Nietzsche, en goten dat in een monoloog die relevante vragen stelt over de huidige tijdgeest: hoe gaat de mens om met alle zelfopgelegde constructies?

Met zijn even fladderige als gekwelde spel geeft Vincent van der Valk zijn personage vol gretigheid weer. Op zoek naar de ultieme waarheid haalt hij veronderstelde zekerheden om hem heen, onverbiddelijk onderuit. Hij is voortdurend op zoek naar verbinding, maar blijft in die zoektocht steeds op afstand van de ander. Het personage start als eenling in de foyer, bevecht alleen de lege spelvloer en eindigt als eenling omringt door het koor. Dit ruimtegebruik versterkt zijn zoektocht op vele niveaus.

Immens van Theater Utrecht is een inhoudelijke en emotionele tour de force, waarin Van der Valk zijn publiek volledig meetrekt. Wanhoop en verlossing worden uiteindelijk op prachtige wijze verenigd in een louterende koorzang. Maar ook de catharsis die kunst kan bieden, is vluchtig en vervliegt waar je bijstaat.

 

Orestes in Mosul – NTGent
Met de eeuwenoude Oresteia van Aischylos als handvat, onderzoekt Milo Rau in Orestes in Mosul de huidige status quo in Mosul, waar terreurgroep IS in 2014 het kalifaat uitriep. Het resultaat is een even belangwekkende als hartverscheurende theaterexercitie.

De voorstelling toont hoe eeuwenoude dilemma’s onverminderd actueel zijn en hoe tragedies circulair zijn. De enscenering is een uitgekiende mix van vooraf opgenomen scènes, live-projecties en het spel van acteurs op de vloer. Zo laat Rau zien dat we onze blikrichting en ideeën kunnen scherpen aan elkaar en elkaars verhalen. Orestes in Mosul bewijst hoe waardevol en ongemakkelijk het kan zijn om ons te verhouden tot de geschiedenis.

Rau legt rake parallellen tussen de eeuwenoude mythe en het Mosul van nu. Op indringende wijze, waarin theater en journalistiek voortdurend met elkaar aan de haal gaan, toont Rau dat het moment waarop rechtspraak daadwerkelijk recht zal doen allang is gepasseerd, maar óók dat voor de inwoners van Mosul zowel vergeving als wraak geen optie meer is. Het resulteert in een veelzeggend theatraal labyrint tussen mythe en werkelijkheid.

 

Othello – Het Nationale Theater
Regisseur Daria Bukvić weet met haar remake van Othello bij Het Nationale Theater het eeuwenoude verhaal van Shakespeare in pulserend tempo van actuele betekenis te voorzien, zonder daarbij in te boeten aan verstilling en verdieping.

De accentverschuivingen in de regie en herinterpretatie van het einde maakte voor de jury dat deze grotezaalversie een andere zeggingskracht heeft dan Bukvićs eerdere enscenering uit 2018. Het is daarmee een mooi voorbeeld van hoe een productie bij de vertaling van de kleine naar de grote zaal, door inhoudelijke aanpassingen ook op artistiek niveau haar eerdere versie kan ontstijgen.

Deze Othello gaat niet zozeer om de angst voor datgene wat vreemd is, maar vooral om angst om het witte privilege kwijt te raken aan een zwart persoon, in een wereld waarin alleen witte mensen recht lijken te hebben op succes. De voorstelling behandelt daarmee een actuele waarheid: racisme bestaat, en mensen met minder privileges moeten harder vechten om het vertrouwen van hun omgeving te winnen. De boodschap aan hen is in deze voorstelling onomwonden: nu ben jij aan zet!

 

Weg met Eddy Bellegueule – Toneelschuur Producties
In het overweldigende Weg met Eddy Bellegueule van Toneelschuur Producties, toont regisseur Eline Arbo hoe verschillende inwoners van een klein arbeidersdorp tevergeefs proberen te ontsnappen aan hun eigen beperkte denkkaders.

De voorstelling, gebaseerd op de gelijknamige roman van Édouard Louis, vertelt het verhaal van een jonge homoseksuele jongen die opgroeit in een hardvochtig arbeidersmilieu in een Noord-Frans dorpje. Onder een verstikkend decor van plastic zeil, nemen alle acteurs de rol van Eddy voor hun rekening.

Victor IJdens, Jesse Mensah, Felix Schellekens en Romijn Scholten knallen daarbij van de vloer. Hun liefdevolle, energieke en emotionele spel is wars van ijdelheid. In de gestileerde vorm – die zich ook vertaalt in aanstekelijke, live gebrachte jarennegentighitjes en foute choreografieën – maken zij het onderdrukt verlangen van een ontheemde jeugd op treffende wijze universeel. Uiteindelijk gloort er een fragiele hoop aan de horizon, die je als toeschouwer met elke vezel die je in je hebt, wilt beschermen.

Weg met Eddy Bellegueule is nergens veroordelend, maar maakt een haast onmogelijke compassie invoelbaar. Het levert zinderend, hartverscheurend en oprecht toneel op, dat maanden later nog onverminderd nadreunt.